10 зертханалық сабақ
Тақырып: Қайың дәндерінің толық дәнділігін анықтау
      Жұмыс мақсаты: негізгі түсініктерді, терминдерді игеру; толық дәнділік  әдістерімен танысу; қайың дәндерінің толық толық дәнділігіне іс жүзінде талдау жүргізу.
       Дәндердің толықтылығының мағнасы, егуге жарамдылық және сапалылықпен, бірдей.
      Дәндердің толықтылығы – пайыздық көрсеткішпен есептелген, талдауға алынған барлық дәндердің жалпы санына қабығы толық дәндердің, сан қатынасы. Қайың дәндерінің толықтылығын анықтау үшін негізгі екі әдіс бар, оларды П.Л.Богданов пен С.Н.Новашин дайындаған.
 
      І.Богданов әдісі (дәндерді езу).
      Жұмыс тәртібі:
1.Оқытушыдан массасы 1 г қайыңның дәндер өлшемін алу керек.
2.Өлшемді екі фракцияға бөлу керек:
- таза дәндерге;
- қоспаларға.
3.»Таза» дәндердің пайызын мына формуламен анықтау керек:
                                  М1
                         Т = -------- х 100 , бұл жерде
                                  М
Т – «таза» дәндер, %;
М1 - өлшемнің салмағы, г;
М – таза дәндердің салмағы, г.
4.Өлшенген таза дәндерді торланған бюкске салып 5 -10 минут қайнап жатқан суда ұстау керек;
5.Қайнатылған дәндерден 4 рет 100 данадан есептеп алынады.
6.Дәндерді төртке бөліп шыны үстіне салу керек.
7.Екінші шынымен дәндердің үстінен басу керек.
8.Езгенде толық  дәндерден ақ ұрық (жарнақ пен тамырша) шығады, ал бос дәндер өзгермейді (олардан су шығады).
9.Толық дәнді тұқымдардың санын есптеу керек.
10.Төрт есептеудің орта арифметикалық мағнасын анықтау керек.
11.МСТ 13657-68 негізінде тұқымның сапа классын анықтау керек (10 кесте).
 
10 – кесте. Тұқымның сапа классын анықтау

     12. Зертханалық жұмыстарға арналған дәптерге істелген жұмыстар туралы жазбалар жасау керек.
     
     ІІ.Новашин әдісі (дәндерді күн сәулесінде қарау).  
     Жұмыс тәртібі:  
     1.Таза дәндер өлшемінен қайыңның 400 дәнін алу керек (100 данадан 4 рет).
2.Дәндерді бюкске салып үстінен спирт құйып 24 сағат ұстау керек.
3.Ұстау мерзімі өткеннен кейін 5-6 мг глицерин қосып тағы 1 тәулікке қалдыру керек (глицерин сіңген дәндер жылтыр болады).
4.Дәндерді жүздеп шыныға салып арнайы шыны немесе көзбен қарап есептейді, сосын дәндердің келесі түрлерін бөледі:
- толық дәндерді – дамыған дән қабықты толық толтырған;
- толық дамымаған – дамымаған дән;
- бос – қоңыр түсті ұрықтанбаған екі тұқым бүрісі көрінеді;
- аурулар немесе зиянкестермен зақымданған.
5.Төрт есептеудің орташа арифметикалық толық дәнділігін есептеу керек.
6.МСТ 13857-68 негізінде қайың дәндерінің сапа классын анықтау керек.
7.Зертханалық жұмыстарға арналған дәптерде істелген жұмыстар туралы жазбалар жасау керек.
 
Материалдар мен құралдар:
1.МСТ 13857-68 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . 1 дана;
2.Қотыр қайыңның дәндері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .       4 г;
3.Пинцеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. .. . . . . .  . . 4 дана;
4.Инелер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  4 дана;
5.Талдау тақташалары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 дана;
6.Торлы бюкстер . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 дана;  
7.Аспаптық шынылар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . 8 дана;
8.Спирт (96 %) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . 10-15 мг;
9.Глицерин . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . 5-6 мг;
10.Үлкейткіш шыны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 дана;
11.Электрлі таразы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . .  1 дана;
12.Электрлі плита . . . . . . . . . .  . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . . .  1 дана;
13.Су құйылған ыдыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .  1 дана.